ਪੁਨਰਵਾਸ ਕੇਂਦਰ (Nasha Mukti Kendra) ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਤ ਛੱਡੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਆਦਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਰਿਲੈਪਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਸ਼ਨ ਥੈਰਪੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਰਿਲੈਪਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਾ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਿਲੈਪਸ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

2025 ਵਿੱਚ, ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਥਾਮ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜਬੂਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਰਿਲੈਪਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਸ਼ਨ ਥੈਰਪੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਂਗੇ।

1. ਰਿਲੈਪਸ ਕੀ ਹੈ?

ਰਿਲੈਪਸ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

1. Emotional Relapse (ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਿਲੈਪਸ)
   ਜਦ ਮਰੀਜ਼ ਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

2. Mental Relapse (ਮਾਨਸਿਕ ਰਿਲੈਪਸ)
   ਜਦ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

3. Physical Relapse (ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਰਿਲੈਪਸ)
   ਜਦ ਮਰੀਜ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਰਿਲੈਪਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪੂਰੀ ਥੈਰਪੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

2. ਰਿਲੈਪਸ ਕਿੰਨਾ ਆਮ ਹੈ?

ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਫਰ ਹੈ। ਕਈ ਮਰੀਜ਼ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ:

• ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ

• ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ

• ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

• ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ

• ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ

• ਭੁੱਖ, ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

ਰਿਲੈਪਸ ਕੋਈ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

3. ਰਿਲੈਪਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਸ਼ਨ ਥੈਰਪੀ ਕੀ ਹੈ?

ਇਹ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਥੈਰਪੀ ਹੈ ਜੋ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ:

• ਰਿਲੈਪਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ

• ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਕੀ ਹਨ

• ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ

• ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੈ

• ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ

• ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਣਾ ਹੈ

• ਕੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

2025 ਦੇ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥੈਰਪੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

4. ਰਿਲੈਪਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣਾਂ

4.1 ਤਣਾਅ (Stress)

ਤਣਾਅ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ।

4.2 ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ

ਜਹਾਂ ਨਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨਾਲ ਖਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4.3 ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ

ਤਨਹਾਈ, ਡਰ, ਗੁੱਸਾ, ਉਦਾਸੀ ਰਿਲੈਪਸ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

4.4 ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਦਰਦ ਆਦਿ।

4.5 ਖੁਦ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕਮੀ

ਮਰੀਜ਼ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ।

4.6 ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਫ਼ਰੀਦ

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਰਿਲੈਪਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਸ਼ਨ ਥੈਰਪੀ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

5. ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਥਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਮਰੀਜ਼ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

5.1 ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਂਚ (Assessment)

ਕਾਊਂਸਲਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ:

• ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਾਤ

• ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ

• ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਟ੍ਰਿਗਰ

• ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ

• ਸਿਹਤ ਦੀ ਹਾਲਤ

ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

5.2 ਟ੍ਰਿਗਰ ਦੀ ਪਛਾਣ (Trigger Identification)

ਥੈਰਪੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ।

ਮਰੀਜ਼ ਸਿਖਦਾ ਹੈ:

• ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ

• ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ

• ਕਿਹੜੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰਿਲੈਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ

5.3 ਕੋਪਿੰਗ ਸਕਿਲਸ (Coping Skills Training)

ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ

• ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕਰਨਾ

• ਇਕੱਲੇਪਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ

• ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲਣਾ

• ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨੇ

5.4 ਵਿਹਾਰਕ ਥੈਰਪੀ (Behavioral Therapy)

ਇਸ ਥੈਰਪੀ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼:

• ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ

• ਨਵੀਆਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਦਤਾਂ ਬਣਾਉਣਾ

• ਦਿਨਚਰੀ ਬਣਾਉਣਾ

ਸਿਖਦਾ ਹੈ।

5.5 ਕ੍ਰੇਵਿੰਗ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (Craving Management)

ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਤੀਵਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ:

• Deep breathing

• Mindfulness

• Distraction techniques

• Physical activities

ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ۔

5.6 ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (Family Counseling)

ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।

5.7 ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ (Aftercare Planning)

ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

6. ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥੈਰਪੀਆਂ

6.1 Cognitive Behavioral Therapy (CBT)

ਮਾਨਸਿਕ ਪੈਟਰਨ ਬਦਲਣ ਲਈ।

6.2 Dialectical Behavior Therapy (DBT)

ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ।

6.3 Motivational Therapy

ਮਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ।

6.4 Mindfulness Therapy

ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ।

6.5 Trauma Counseling

ਪੁਰਾਣੇ ਜਖ਼ਮ ਭਰਨ ਲਈ।

7. ਰਿਲੈਪਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ

7.1 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ

• ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ

• ਬੇਚੈਨੀ

• ਤਣਾਅ

• ਗੁੱਸਾ

7.2 ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕੇਤ

• ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰ

• ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ

• ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼

7.3 ਵਿਹਾਰੀ ਸੰਕੇਤ

• ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ

• ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ

• ਗਲਤ ਆਦਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ

ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

8. ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਣ ਦੇ ਢੰਗ

8.1 SAFE Model

Stay away from triggers
Ask for help
Focus on goals
Engage in healthy activities

8.2 HALT Rule

Hungry
Angry
Lonely
Tired

ਇਹ ਚਾਰ ਹਾਲਾਤ ਰਿਲੈਪਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

8.3 Strong Routine Building

ਮਜਬੂਤ ਦਿਨਚਰੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

8.4 Positive Company

ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਾਹੌਲ ਚੁਣਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

8.5 Long-Term Counseling

ਮਰੀਜ਼ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

9. 2025 ਵਿੱਚ ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਥਾਮ ਕਿਉਂ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?

ਕਾਰਣ ਹਨ:

• ਵਧਦਾ ਤਣਾਅ

• ਤੇਜ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

• ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਨਸ਼ੇ

• ਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਲੱਤ

• ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ

• ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ

ਇਸ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਥੈਰਪੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

10. ਨਤੀਜਾ

ਰਿਲੈਪਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਸ਼ਨ ਥੈਰਪੀ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ।

ਇਹ ਥੈਰਪੀ:

• ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ

• ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ

• ਵਿਹਾਰਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ

• ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ

• ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ

ਰਿਲੈਪਸ ਰੋਕਥਾਮ ਹੀ ਪੂਰੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।